THIẾT KẾ SINH THÁI

Biophilic Design (Thiết kế sinh thái) là giải pháp kiến trúc đưa thiên nhiên vào môi trường sống một cách tự nhiên, không chỉ là đưa cây xanh vào không gian sống mà còn tái hiện cảm giác kết nối không chỉ về thị giác mà còn là xúc giác, thính giác, vị giác và khứu giác về môi trường tự nhiên. Tất cả điều đó giúp cho con người chữa lành giảm căng thẳng và đưa chúng ta trở về đúng với bản chất là một sinh vật luôn gắn liền với hệ sinh thái. Bài viết giới thiệu quan điểm và lý giải của chúng tôi “Green Home” về Thiết kế sinh thái.

Trái Đất đang ngày càng nóng lên, biến đổi khí hậu, ô nhiêm môi trường là thực trạng đã và đang xảy ra chứ không còn ở tương lai nữa. Ở tại TP.HCM, hơn 95% dân số sử dụng các thiết bị công nghệ thường xuyên và bị phụ thuộc vào chúng, con người giờ đây dành nhiều thời gian bên trong các khối hộp bê tông và dễ có cảm giác stress nhiều hơn bao giờ hết, vì họ không cảm nhận được mối liên hệ giữa kiến trúc – con người – môi trường xung quanh– hệ sinh thái. Tất cả những vấn đề trên là do con người đã mất kết nối với thiên nhiên.

Tầng sân thượng khu dân cư Irwell Hill tại Singapore

Con người ngày nay đang đi tìm kiếm những “chiếc hộp”, ở trong những ngôi nhà ngăn cách chúng ta khỏi các yếu tố thiên nhiên, nơi mà chúng ta cho là cuộc sống văn minh, thoải mái, dễ chịu. Nhưng trong suốt quá trình tiến hóa của loài người, chúng ta phát triển trong tự nhiên và bộ não bò sát, những bản năng luôn tồn tại trong mỗi chúng ta. Chúng ta luôn có cảm giác được thư giãn khi ra biển, đi cắm trại, đi leo núi, về với thiên nhiên trong các kỳ nghỉ của mình. Vì chúng ta là 1 sinh vật và sống nương tựa vào tự nhiên từ hàng nghìn năm nay. Nhưng thực trạng là hầu hết dân số thế giới và tại Việt Nam tập trung tại các thành phố lớn đang sống xung quanh những khối hộp cao tầng, giữa tường bê tông, giữa điều hòa, ánh sáng nhân tạo, thiết bị công nghệ. Vậy vấn đề được đặt ra là làm sao đưa thiên nhiên vào những “chiếc hộp” đó 1 cách hiệu quả nhất?

Thiết kế sinh thái bởi Green Home

Có 3 nguyên tắc cốt lõi của Biophilic Design – Kiến trúc sinh thái

• Kết nối một cách trực tiếp với các yếu tố tự nhiên: Ngoài yếu tố đầu tiên là cây xanh thì sự kết nối trực tiếp còn bao gồm các yếu tố mặt nước, ánh sáng tự nhiên, thông gió tự nhiên, đất, đá, gỗ, sỏi và bảng màu lấy cảm hứng từ thiên nhiên. Việc tích hợp các yếu tố này vào không gian kiến trúc giúp con người duy trì sự tiếp xúc thường xuyên với môi trường tự nhiên
• Kết nối với không gian thông qua đa giác quan: Tạo ra một bầu không khí mang tính sinh thái, có thể cảm nhận bằng nhiều giác quan nghe, nhìn, ngửi, cảm giác... Thông qua màu sắc, hoa văn, kết cấu vật liệu tự nhiên và các hình thái lấy cảm hứng từ hệ sinh thái đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cảm giác thư giản gần gũi với thiên nhiên.
• Kết nối thường xuyên với không gian sống: Thay vì phụ thuộc vào các kỳ nghỉ ngắn hạn, Biophilic Design tích hợp các không gian phục hồi ngay trong nhà ở, giúp con người thư giãn, giảm căng thẳng và tái kết nối với thiên nhiên trong đời sống hằng ngày ngay tại không gian sống.

GIÁO DỤC

Trường mẫu giáo Farming Kindergarten, Biên Hòa, Việt Nam

Biophilic Design được chứng minh có ảnh hưởng tích cực đến khả năng học tập và nhận thức của học sinh, sinh viên. Các nghiên cứu cho thấy học sinh học tập trong môi trường có ánh sáng tự nhiên, cây xanh và cảnh quan thiên nhiên đạt kết quả học tập cao hơn từ 20–25% so với môi trường thiếu yếu tố tự nhiên. Hiệu quả này được lý giải thông qua lý thuyết phục hồi sự chú ý (Attention Restoration Theory), theo đó thiên nhiên giúp giảm mệt mỏi nhận thức và cải thiện khả năng tập trung trong các hoạt động trí tuệ kéo dài.

CÔNG TRÌNH TÒA NHÀ VĂN PHÒNG

Tòa nhà trụ sở chính tập đoàn Viettel của Việt Nam.

Các nghiên cứu trên nhiều quốc gia ghi nhận rằng nhân viên làm việc trong không gian có yếu tố thiên nhiên mức độ hạnh phúc cao hơn 15%, sáng tạo tăng 15% và năng suất tăng ~10% so với không gian không có yếu tố thiên nhiên. Văn phòng có ánh sáng tự nhiên tốt cũng ghi nhận giảm số ngày nghỉ ốm và stress do môi trường làm việc kém. Ngoài ra công trình kiến trúc còn là biểu tượng của sự đổi mới, hội nhập, văn minh và tiến bộ về nhận thức với môi trường sống xung quanh.

CÔNG TRÌNH THƯƠNG MẠI

Rừng nhiệt đới bên trong Sân bay Changi Singapore

Các nghiên cứu cho thấy, việc tích hợp ánh sáng tự nhiên, cây xanh và vật liệu tự nhiên làm tăng thời gian lưu lại của khách hàng thêm 30-35%, gia tăng mức chi tiêu trung bình 15–25%, và trong một số trường hợp, doanh số bán lẻ tăng tới 30-40% so với các không gian thuần túy nhân tạo. Những kết quả này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa chất lượng môi trường không gian và hành vi kinh tế.

Công trình nhà ở chung cư

Hiện nay nhu cầu nhà ở tại TP.HCM là khá lớn, chung cư bắt đầu mọc lên ngày càng nhiều.  Việc tích hợp không gian xanh, thông gió tự nhiên, ánh sáng tự nhiên và các khu sinh hoạt ngoài trời giúp giảm căng thẳng tâm lý, cảm nhận an toàn và tăng cường tương tác xã hội giữa các cư dân. Đồng thời, các giải pháp sinh thái như mái xanh, mặt đứng xanh, ban công xanh và chiếu sáng tự nhiên còn góp phần giảm nhu cầu sử dụng năng lượng cho điều hòa và chiếu sáng, qua đó hỗ trợ mục tiêu phát triển đô thị bền vững. Những chung cư có diện tích cây xanh lớn thì giá sẽ cao hơn khoảng 10%-20% và tỉ lệ tội phạm cũng ít hơn 90% môi trường và mức độ tiện nghi sống cũng cao hơn 35% so với chung cư trước đây.

Công trình kiến trúc nghĩ dưỡng

Tổ hợp nhà ở sinh thái, Biệt Thự Rừng Eco Retreat

Biophilic Design có tác động trực tiếp đến trải nghiệm người dùng và giá trị kinh tế của công trình. Nhiều nghiên cứu cho thấy du khách sẵn sàng chi trả cao hơn cho các không gian lưu trú có tầm nhìn thiên nhiên hoặc thiết kế gần gũi với môi trường tự nhiên. Giá phòng ở các khách sạn và resort nghỉ dưỡng có nhiều không gian xanh thường cao hơn 23%, và nếu sảnh của họ Thiết kế sinh thái thì du khách sẽ ngồi lại lâu hơn 36%. Điều này phản ánh xu hướng du lịch hướng tới phục hồi sức khỏe thể chất và tinh thần, trong đó thiên nhiên đóng vai trò trung tâm trong trải nghiệm nghỉ dưỡng.

CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC NHÀ Ở

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng con người sống và làm việc trong không gian có các yếu tố như ánh sáng, thông gió tự nhiên và tầm nhìn ra ngoài cảnh quang hoặc môi trường tích hợp yếu tố thiên nhiên tăng 47% mức cảm nhận hạnh phúc, 45% sáng tạo và 38% năng suất

 báo cáo cho thấy mức độ cảm nhận sự hạnh phúc và sức khỏe cao hơn khoảng 35%, cùng với giảm căng thẳng và lo âu so với không gian thiếu yếu tố thiên nhiên. Đồng thời, năng suất, sự tập trung và sáng tạo được ghi nhận tăng đáng kể khi có các yếu tố thiên nhiên trong không gian thiết kế.

Ngoài ra, nghiên cứu hệ thống chỉ ra rằng môi trường tích hợp yếu tố thiên nhiên tăng 47% mức cảm nhận hạnh phúc, 45% sáng tạo và 38% năng suất trong bối cảnh phòng làm việc, phòng khách, bếp ăn và các không gian chung đồng thời giảm căng thẳng stress và cải thiện môi trường không gian sống.

KHÔNG GIAN VĂN PHÒNG / SHOWROOM

Mr.Green’s Office / MIA Design Studio

Biophilic Design cải thiện đáng kể cả về trạng thái tâm lý lẫn hiệu suất công việc trong môi trường làm việc. Không gian làm việc gần gũi với thiên nhiên thì giúp năng suất của nhân viên tăng 6%, sức sáng tạo tăng 15%, trí nhớ và sự tập trung tăng 10 – 15%, giảm 15% tỉ lệ vắng mặt.

Thiên nhiên với con người là mối quan hệ đôi bên cùng có lợi. Lợi ích cho nhân viên khi họ làm việc vui vẻ hơn, năng suất hơn, lợi ích cho người mua nhà khi họ có không gian để nghỉ ngơi sau giờ làm, lợi ích cho chủ đầu tư, cho cho ngành du lịch và rộng hơn là có lợi cho hệ sinh thái. Vì khi ta kết nối lại được với thiên nhiên, chúng ta sẽ ngưng làm đau thiên nhiên.

THS.KTS Hoài Bảo

Nguồn tổng hợp:

1. Hoàng Anh (2021), Biophilic Design là gì, Tạp Chí Kiến Việt, từ kienviet.net
2. Biophilic Design in the United States (2025), VMC Group, Via Meridiana Company
3. Biophilic design has scientific support, and the numbers speak for themselves (2025), Biophilic design Blog, IBPA.